חזרה און פתיחה — וואס איז דער סוד פון „דעם זיבעטן‟?
ברוכים הבאים צום נײַנטן שיעור אויפן מאמר באתי לגני תשי״א — און היינט עפענען מיר אות ג׳.
לאמיר זיך דערמאנען וואו מיר האבן זיך אפגעשטעלט. אין אות ב׳ האבן מיר געזען די ירידה און דעם אומקער: זיבן חטאים האבן ארויפגעהויבן די שכינה ביזן זיבעטן רקיע, און זיבן צדיקים — פון אברהם ביז משה — האבן זי אראפגעבראכט צוריק, ביז משה דער זיבעטער האט זי געבראכט צו דער ערד ממש. און אינמיטן זאץ האט דער מאמר באהאלטן דריי ווערטער, אין קלאמערן, ווי אַ טעם פאר דעם גאנצן ענין: „וכל השביעין חביבין‟.
די דאזיקע דריי ווערטער זעען אויס ווי אַ זייטיקע באמערקונג — אבער זיי גייען זיך עפענען פאר אונדז צום טיפסטן רעיון פונעם גאנצן פרק. ווייל זיי ענטפערן אויף אַ פראגע וואס איז געבליבן הענגענדיק: פארוואס דווקא משה, דער זיבעטער, האט באוויזן צו פארענדיקן די אויפגאבע? און דער ענטפער איז נישט „ווייל ער איז געווען דער גרעסטער‟ אדער „דער מכושר׳דיקסטער‟ — נאר, אויף אַן איבערראשנדיקן אופן, „ווייל ער איז געווען דער זיבעטער‟.
אבער וואס מיינט דאס בכלל? אין וואס באשטייט די מעלה פונעם זיבעטן? און הענגט זי אפ אין אים, אדער איז זי אים געגעבן געווארן פון פאריש? אין דעם וועלן מיר זיך היינט פארטיפן.
דער דיוק הלשון — „השביעין חביבין‟, און נישט „החביבין שביעין‟
דער מאמר עפנט זיך מיט אַ דיוק אין דעם לשון פון חז״ל. זיי האבן געזאגט: „כל השביעין חביבין‟ — אלע זיבעטע זענען חביב. און דער מאמר איז מדייק: מערקט, זיי האבן נישט געזאגט „כל החביבין שביעין‟ — נישט „אלע חביבע זענען זיבעטע‟. און דער חילוק צווישן די צוויי פארמען איז דער גאנצער חילוק וואס איז דא אין דער וועלט.
לאמיר טראכטן וועגן דעם אַ רגע. ווען מען וואלט געזאגט „כל החביבין שביעין‟ — אז די חביבע זענען די זיבעטע — וואלט די מיינונג געווען אז די חביבות איז די סיבה, און זייער זיין זיבעטע איז נאר אַ תוצאה. דאס הייסט: עס זענען דא חביבע מענטשן, באזונדערע, דערהויבענע — און צופעליק האט זיך אויסגעלאזט אז זיי זענען אויך די זיבעטע. די חשיבות וואלט געלעגן אין דער חביבות אַליין, און די צאל זיבן וואלט געווען נאר אַ צוגעלייגטער פרט.
אבער חז״ל האבן איבערגעדרייט דעם סדר: „כל השביעין חביבין‟ — זייער זיין זיבעטע איז די סיבה, און די חביבות איז די תוצאה. דאס הייסט: וואס מאכט זיי חביב איז דער עצם פון דעם וואס זיי זענען די זיבעטע. נישט אז זיי זענען חביב און דערפאר זיבעטע, נאר אז זיי זענען זיבעטע און דערפאר חביב.
און פון דעם, זאגט דער מאמר, „מוכח שעיקר המעלה הוא זה שהוא שביעי‟. דער עצם פון זיך געפינען אין דעם זיבעטן ארט — דאס איז די מעלה. שטעלט אייך פאר צוויי מענטשן וואס באקומען אַ פרײַז. דעם איינעם האט מען עס געגעבן פאר עפעס אַ דערגרייך פון אים; דעם צווייטן האט מען עס געגעבן פשוט ווייל ער איז אנגעקומען פונקט אינעם זיבעטן ארט אין דער ריי. אין דעם לשון פון חז״ל איז די חביבות פונעם זיבעטן פונעם צווייטן סארט — זי איז פארבונדן מיטן ארט, נישט מיטן דערגרייך. און דאס איז פונקט וואס דארף אַן הסבר: ווי קען זיין אז אַן אמת׳ע מעלה זאל אפהענגען אין דעם ארט, און נישט אין דעם וואס אַ מענטש האט געטאן?
דער חידוש — אַ מעלה וואס ווערט נישט פארדינט, נאר ווערט געגעבן פון געבורט
און דא זאגט דער מאמר אַ חידוש וואס עס וואלט זיך געלוינט זיך אפצושטעלן אויף אים, ווייל ער איז פארקערט פון אלץ וואס מיר זענען צוגעוואוינט צו טראכטן. ער זאגט אז די חביבות פונעם זיבעטן „אינה מצד ענין התלוי בבחירתו, רצונו ועבודתו — כי אם בזה שהוא שביעי, שזה בא מצד התולדה‟.
לאמיר עס צעלייגן. געווענלעך, ווען מיר שאצן אפ אַ מענטש, קוקן מיר אויף וואס ער האט אויסגעקליבן, וואס ער האט געוואלט, וואס ער האט זיך געמיט און דערגרייכט. דער דערגרייך ווערט געמאסטן אינעם מי. אַ מענטש וואס איז ארויפגעקראָכן אויף אַ בארג מיט זיינע אייגענע כוחות פארדינט אַן אנדער שאצונג ווי אַ מענטש וואס איז ארויפגעפירט געווארן צום שפיץ מיט אַ זייל־באן. די מעלה, זענען מיר צוגעוואוינט צו טראכטן, דארף זיין פארדינט.
און אט זאגט דער מאמר: נישט דא. די חביבות פונעם זיבעטן הענגט בכלל נישט אפ אין זיין בחירה אדער אין זיין עבודה. זי „קומט פון דער זייט פון דער געבורט‟ — פונעם עצם דערפון וואס ער איז געבוירן געווארן אַ זיבעטער, וואס ער געפינט זיך אינעם זיבעטן ארט אין דער קייט. ער האט עס נישט פארדינט. ער האט עס באקומען מיטן ארט וואו מען האט אים אוועקגעשטעלט.
און דאס קלינגט כמעט נישט גערעכט, ניין? וואו איז דער יושר? אויב אַ מענטש האט זיך נישט געמיט אויף עפעס — פארוואס זאל ער זיין חביב צוליב דעם? אבער דווקא דא ליגט די טיפקייט. ווייל עס זענען דא זאכן וואס זענען צו גרויס צו הענגען אפ אין אונדזער בחירה. אַ קינד וואס איז געבוירן צו אַ מלך איז אַ בן־מלך פונעם רגע פון זיין געבורט — נישט ווייל ער האט אויף דעם געארבעט, נאר ווייל דאס איז זיין מהות, דאס איז זיין שייכות. עס זענען דא מעלות וואס זענען נישט אַ פרי פון מי, נאר אַ פרי פון פארבינדונג; נישט אַ דערגרייך, נאר אַ זהות.
און דערפאר, ענדיקט דער מאמר די נקודה, „ובכל זאת — כל השביעין חביבין‟. הגם דאס איז נישט אַ פארדינטע מעלה — זי איז אַן אמת׳ע מעלה, און אפשר אפילו אַ טיפערע. „ולכן זכה משה שניתנה תורה על ידו‟. משה האט נישט זוכה געווען צו געבן די תורה בלויז אין זכות פון זיין פערזענלעכער גדלות, נאר אין זכות פון זיין זיין דער זיבעטער. דער ארט אין דער קייט איז דאס וואס האט אים מכשיר געווען צו אַ כלי דורך וועלכן די תורה זאל אראפקומען אין דער וועלט.
דער ביאור פונעם רבי׳ן הריי״צ — דער זיבעטער ווייזט אויפן ערשטן
און דא ברענגט דער מאמר אַ טיפן ביאור פון כ״ק מורי וחמי אדמו״ר, דעם רבי׳ן הריי״צ, וואס ער האט אים געזאגט אין אנהייב פון זיין קומען קיין אמעריקע. ער האט צוגעלייגט אַ נקודה וואס לייכט אויף אלץ: אויך אינעם ענין פון „השביעין חביבין‟, דווקא אין דער מעלה פונעם זיבעטן, דערקענט מען די מעלה פונעם ערשטן.
ווי אזוי? אין זיינע ווערטער: „שהרי כל ענין שביעי הוא שהוא שביעי לראשון‟. טראכט וועגן דעם. דאס ווארט „זיבעטער‟ שטייט בכלל נישט בפני עצמו. עס איז נישטא אזא זאך „זיבעטער‟ סתם. אַ זיבעטער איז תמיד אַ זיבעטער צו עפעס — אַ זיבעטער צום ערשטן. אן אַ ערשטן, איז נישטא בכלל קיין מספר, נישטא אַ צווייטער און אַ דריטער, און נישטא אַ זיבעטער. די גאנצע מעלה פונעם זיבעטן איז געבויט אויף דעם וואס עס איז דא אַ ערשטער וועמען ער זעצט פאר.
שטעלט אייך פאר די לעצטע גליד אין אַ קייט. זי איז וויכטיק — זי איז די וואס האלט זיך אין אנקער, זי איז די וואס דערגרייכט דעם ציל. אבער איר גאנצער כח קומט פון דעם וואס זי איז פארבונדן, גליד נאך גליד, ביז דעם ערשטן גליד וואס איז פארקניפט מיטן מקור. רייס זי אפ פון דער קייט — און זי איז סתם אַ רינג מעטאל. דער זיבעטער איז גרויס נישט הגם דעם ערשטן, נאר אין זיין זכות: ער טראגט פאראויס דאס וואס דער ערשטער האט אנגעהויבן.
און ווער איז דער ערשטער? „זהו אברהם אבינו‟. אברהם איז די ערשטע גליד, דער וואס האט געעפנט די גאנצע קייט. און דא שטעלט זיך דער רבי הריי״צ אפ און פרעגט: און אין וואס באשטייט די גדלות פון אברהם? און דער ענטפער: „מפני עבודתו — ושהיתה עבודתו במסירת נפש‟.
און מערקט די וואונדערלעכע איבערראשונג דא. די מעלה פונעם זיבעטן, האבן מיר געזאגט, האט ער נישט פארדינט; זי איז אים געקומען „פון דער זייט פון דער געבורט‟, פונעם עצם פון זיין ארט. אבער די מעלה פונעם ערשטן — אברהם — איז דווקא יא אַ פרי פון עבודה, אַ פרי פון מסירת נפש. דער זיבעטער האט זיך נישט געמיט אויף זיין ארט — אבער זיין ארט איז פארבונדן, דורך דער גאנצער קייט, מיט אַ ערשטן וואס האט זיך יא געמיט. די חביבות וואס איז נישט פארדינט זויגט איר כח פון אַ מעלה וואס איז יא פארדינט געווארן. דער זיבעטער באקומט בירושה דאס וואס דער ערשטער האט געקויפט מיט שווייס.
סך הכל און הקדמה — וואס איז די מסירת נפש פון אברהם?
איז וואס האבן מיר היינט געזען?
מיר האבן געעפנט אות ג׳ מיטן דיוק הלשון: חז״ל האבן געזאגט „כל השביעין חביבין‟, און נישט „כל החביבין שביעין‟ — און פון דעם אז דער עיקר פון דער מעלה איז דער עצם פון זיין זיין אַ זיבעטער. און מיר האבן געלערנט דעם חידוש: די דאזיקע חביבות הענגט נישט אפ אין בחירה, אין רצון אדער אין עבודה, נאר זי קומט „פון דער זייט פון דער געבורט‟ — פונעם ארט אַליין; און פונדעסטוועגן איז זי אַן אמת׳ע חביבות, און דערפאר האט משה זוכה געווען אז די תורה זאל געגעבן ווערן דורך אים.
און דעמאלט האבן מיר געלערנט דעם ביאור פונעם רבי׳ן הריי״צ: דווקא אין דער מעלה פונעם זיבעטן דערקענט מען די מעלה פונעם ערשטן, ווייל אַ זיבעטער מיינט תמיד אַ זיבעטער צום ערשטן. און דער ערשטער איז אברהם אבינו, וואס זיין גאנצע גדלות איז פון דער זייט פון זיין עבודה — און אז זיין עבודה איז געווען מיט מסירת נפש.
אבער דא גייט דער מאמר טאן אַ איבערראשנדיקן מהלך. ווייל עס בעט זיך צו טראכטן אז מסירת נפש מיינט גרייטקייט צו שטארבן על קידוש ה׳. און דער רבי הריי״צ וועט אונדז אנטפלעקן אז די מסירת נפש פון אברהם איז דווקא געווען עפעס אינגאנצן אנדערש — און אז דווקא זי, און נישט די גבורה צו שטארבן, איז געווען דאס הארץ פון זיין עבודה. און מיר וועלן נאך זען ווי אזוי דאס אלץ איז נישט פארהיט פאר יחידי סגולה, נאר ווערט געפאדערט פון יעדן איינעם און איינעם פון אונדז. מיט דעם וועלן מיר ממשיך זיין אינעם קומענדיקן שיעור. אַ דאנק וואס איר לערנט מיט אונדז — און מיר וועלן זיך זען אינעם קומענדיקן שיעור.