פתיחה — איין פראגע
א פשוט'ע פראגע צום אנהייב: וואו, מיינט איר, איז עס דער גרינגסטער צו באגעגענען דעם אייבערשטן?
רוב פון אונדז, אויב מ'שטעלט זיך אפ א רגע צו טראכטן, וואלטן געוויזן ארויף. אין שול. ביים כותל. אין ארץ ישראל. אין גן עדן. אין די העכערע, גייסטיקע וועלטן — ווייט איבער דעם רעש פון טאג־טעגלעכן לעבן. ערגעץ וואו רואיק, גייסטיק, ריין.
און אט — דער מאמר וואס מיר וועלן לערנען צוזאמען אין דער סעריע עפנט מיט די פונקט פארקערטע אמירה. אן אמירה וואס, ווען מ'פארשטייט זי באמת, ענדערט די גאנצע אופן ווי מ'קוקט אויף לעבן: דער ארט וואס דער אייבערשטער האט געוואלט מער ווי אלץ איז דווקא דא. דווקא אונטן. דווקא אין דער דאזיקער וועלט — די גשמיות'דיקע, פארנומענע, צעמישטע וועלט וואו מיר לעבן באמת.
ברוכים הבאים צום ערשטן שיעור אין א סעריע אין וועלכער מיר וועלן לערנען, פאמעלעך און בעומק, איינעם פון די וויכטיקסטע און באדייטנדיקסטע מאמרים אין תורת חב״ד — דעם מאמר „באתי לגני‟ תשי״א.
אין דער סעריע וועלן מיר זיך נישט באנוגענען מיט א כללות'דיקן, דערהויבענעם „מסר‟. מיר וועלן עפענען דעם מאמר אליין, ווארט נאך ווארט, און פארשטיין וואס שטייט הינטער יעדן אויסדרוק. און זי איז געבויט פאר אלעמען: סיי אויב איר האט קיינמאל נישט געעפנט א מאמר חסידות, און סיי אויב איר זייט שוין געוואוינט צו לערנען — מיר וועלן גיין צוזאמען, טריט נאך טריט, אזוי אז יעדער זאל קענען נישט נאר הערן, נאר באמת פארשטיין.
און היינט, אין דעם ערשטן שיעור, וועלן מיר נאך נישט אריינגיין אין די ווערטער אליין. היינט מאלן מיר דאס גרויסע בילד: וואס איז דער דאזיקער מאמר, פון וואו קומט ער, פארוואס איז ער אזוי וויכטיק, און וואס איז דער איין געדאנק וואס האלט צונויף דעם גאנצן מאמר — פון אנהייב ביזן סוף.
די געשיכטע הינטערן מאמר
כדי צו פארשטיין פארוואס דער מאמר איז אזוי באזונדער, דארף מען קענען די געשיכטע הינטער אים. און דאס איז א געשיכטע וועגן א רגע פון איבערגאנג.
אין יאר תש״י, ביו״ד שבט, איז נסתלק געווארן דער זעקסטער רבי אין דער שושלת חב״ד — רבי יוסף יצחק שניאורסאן, באקאנט אלס דער פריערדיקער רבי, דער רבי הריי״צ. („הסתלקות‟ איז א לשון פון כבוד פאר דער פטירה פון א צדיק, און „יום ההילולא‟ איז דער יערלעכער יארצייט.)
און נאך פאר זיין הסתלקות האט דער רבי הריי״צ געטאן א יוצא־דופן'דיקע זאך. ער האט צוגעגרייט פון פריער א מאמר חסידות — א מאמר וואס ער האט געבעטן צו פארטיילן צום טאג פון זיין הסתלקות. ווי צו זאגן: ווען איך וועל מער נישט זיין דא אין א גוף, אט די ווערטער לאז איך איבער אין אייערע הענט. דער מאמר עפנט מיטן פסוק „באתי לגני אחותי כלה‟, און ער איז געבויט פון צוואנציק פרקים.
שטעלט זיך פאר דעם רגע. א יאר גייט אריבער. עס קומט יו״ד שבט תשי״א — דער ערשטער יום ההילולא. די אויגן פון אלע חסידים זענען געווענדט צום איידעם פון דעם רבי הריי״צ, רבי מנחם מענדל שניאורסאן — דער רבי. אלע פארשטייען אז ער גרייט זיך אנצונעמען די נשיאות. וואס וועט ער זאגן? ווי עפנט מען א נייע תקופה?
און דא איז דער ריזיקער חידוש, ווערט זיך אפצושטעלן דערויף. דער רבי האט נישט געעפנט קיין נייעם וועג. ער האט נישט אויסגעקליבן קיין נייעם ענין פון זיך אליין. ער האט גענומען דווקא דעם לעצטן מאמר פון זיין שווער — „באתי לגני‟ — און אויסגעקליבן צו באווארן דעם ערשטן פרק אין אים.
טראכט א רגע וואס דאס מיינט. ווען א נייער מנהיג שטייט אויף, איז די נאטירלעכע ערווארטונג אז ער וועט ברענגען זיין אייגענעם חותם. און דער רבי האט געטאן פונקט פארקערט. ער האט ווי דערקלערט: די שליחות הייבט זיך נישט אן פון מיר. איך מעק נישט אויס דעם וואס איז געווען פאר מיר — איך זעץ אים פאר. איך נעם די לעצטע ווערטער פון דעם פריערדיקן דור, און פיר זיי ווייטער.
און דאס איז נישט געבליבן קיין איינמאליקע מעשה. במשך פון צענדליקער יארן, יעדעס יאר ביו״ד שבט, האט דער רבי גענומען נאך א פרק און נאך א פרק פון דעם זעלבן מאמר פונעם הריי״צ, און אים באווארן — ביז ער איז דורכגעגאנגען אלע צוואנציק פרקים, און דעמאלט אנגעהויבן פון דאסניי. אזוי איז „באתי לגני‟ געווארן ווי דער ניגון פון דעם דור, א מאמר צו וועלכן מ'קערט זיך אום יאר נאך יאר.
און דער מאמר מיט וועלכן עס עפנט זיך די גאנצע קייט — דעם וואס מיר לערנען אין דער סעריע — איז „באתי לגני‟ תשי״א. ער איז געגרינדעט בעיקר אויפן ערשטן פרק פון דעם מאמר פונעם הריי״צ, און איז ארויס צום ערשטן מאל אום יו״ד שבט תשי״א.
אזוי אז ווען מיר עפענען דעם דאזיקן מאמר, לערנען מיר נישט סתם נאך א שטיקל חסידות. מיר שטייען ביים אנהייב־פונקט פון דעם רבינ'ס נשיאות — און הערן די הגדרה פון וואס מ'פאדערט פון אונדז, דא און איצט.
דער נאמען און דער צענטראלער געדאנק
אט, וועגן וואס רעדט דער מאמר? כדי צו אנטדעקן, גענוג צו הערן גוט צום נאמען זיינעם: „באתי לגני‟.
די ווערטער זענען גענומען פון שיר השירים: „באתי לגני אחותי כלה‟. און שיר השירים, ווי באקאנט, איז א ליד פון ליבע — א משל אויף דער ליבע צווישן דעם אייבערשטן און כלל ישראל. און אט, חז״ל אין מדרש רבה באמערקן א קליינעם דקדוק, כמעט אומבאמערקלעך — וואס ענדערט אלץ.
עס שטייט „לגני‟. נישט „לגן‟. און דער מדרש זאגט: „לגן אין כתיב כאן אלא לגני — לגנוני‟. הייסט עס: איך בין נישט געקומען סתם צו אן עפעס א גארטן. איך בין געקומען צו מיין גארטן. און וואס איז „גנוני‟? נישט נאר דער פריוואטער גארטן, נאר דער חדר היחוד — דער אינטימסטער חדר וואס איז דא, דער ארט וואו חתן און כלה זענען אליין, אן קיין פרעמדן. דער פריוואטסטער און אינערלעכסטער ארט וואס עקזיסטירט.
און דער מדרש גייט ווייטער און דערקלערט צו וועלכן ארט מ'מיינט: „למקום שהיה עיקרי בתחילה — דעיקר שכינה בתחתונים היתה‟.
שטעלט זיך איצט אפ אויף איין ווארט. דאס ווארט אויף וועלכן דער גאנצער מאמר הענגט: „עיקר‟.
באמערקט וואס דער מדרש זאגט נישט. ער זאגט נישט „אויך אין תחתונים איז געווען שכינה‟ — אז אויך אונטן, ערגעץ אין די ראנדן, איז געווען א ביסל ליכט. ער זאגט „עיקר שכינה‟ — דער עיקר פון דער שכינה. דער עיקר. דער צענטער. דאס הארץ. דער פנימיות. דווקא אונטן.
און ווער זענען די „תחתונים‟? לאמיר עס אונטערשטרייכן, ווייל ס'איז גרינג צו פארפעלן: עס רעדט זיך נישט וועגן א משל, און נישט וועגן אן אבסטראקטן גייסטיקן געדאנק. „תחתונים‟ מיינט די דאזיקע גשמיות'דיקע וועלט ממש. די וועלט פון שטויב און שטיין, פון גוף, פון געלט, פון ארבעט און פון שגרה. די וועלט וואו מיר לעבן באמת, מיט איר גאנצער גשמיות.
און פילט איצט ווי פארקערט דאס איז פון אונדזער אינטואיציע. ווען איך וואלט אייך געפרעגט „וואו געפינט זיך דער עיקר פון קדושה?‟ — וואלט דאס הארץ געענטפערט: אויבן. אין די העכערע וועלטן. ביי די מלאכים. אין דער וועלט פון נשמות, ריין און לויטער. און דא אונטן, אין א וועלט פול מיט הסתרות, קאמפן און שוועריקייטן — דאס איז לכאורה דער לעצטער ארט וואו מיר וואלטן געזוכט. און דער מדרש קומט און זאגט פונקט פארקערט: דער אינערלעכסטער און טיפסטער רצון איז געווען אז דער עיקר זאל זיין דווקא דא.
און איין ווארט וועגן „שכינה‟ — נאר א טעם, און מיר וועלן זיך פארברייטערן דערין אין קומענדיקן שיעור. דאס ווארט „שכינה‟ קומט פונעם לשון „שוכן‟, פונעם פסוק „ושכנתי בתוכם‟. עס באשרייבט נישט דעם אייבערשטן ווי ער איז, דערהויבן און פארבארגן איבער יעדער השגה, נאר דווקא דעם אופן ווי ער „וואוינט‟ — אנטפלעקט זיך און איז אנוועזנד — אין דער מציאות.
מ'קען זיך דאס פארשטעלן ווי א מלך. א מלך געוועלטיקט איבער דעם גאנצן לאנד, אפילו דעם ווייטסטן דארף ביים ראנד פון גרענעץ — אויך דארט איז ער דער הערשער. אבער וואו ווערט זיין מלכות געפילט בגלוי, וואו זעט מען ממש דעם מלך? אין פאלאץ. דארט איז זיין אנוועזנהייט זעעוודיק פארן אויג. „שכינה‟ איז די דאזיקע אנטפלעקטע אנוועזנהייט. און דער חידוש פונעם מדרש איז, אז זיין „פאלאץ‟ — דעם ארט פון זיין עיקר־אנטפלעקונג — האט דער אייבערשטער געוואלט אוועקשטעלן דווקא דא, אונטן.
דעם גאנצן עומק פון „שכינה‟ וועלן מיר עפענען פאמעלעך אין די קומענדיקע שיעורים. אבער דעם דאזיקן זאץ איז כדאי שוין איצט אריינצוקריצן אין הארצן, ווייל ער איז דער פאדעם אויף וועלכן מיר וועלן אנפעדעמען דעם גאנצן מאמר: עיקר שכינה בתחתונים היתה.
די גרויסע געשיכטע — אין דריי פרקים
שיין. מיר האבן אונדזער אנהייב־פונקט: דער אייבערשטער האט געוואלט דעם עיקר דווקא דא, אונטן. אבער תיכף שטייט אויף א גרויסע פראגע — און דאס איז למעשה די פראגע וואס טרייבט דעם גאנצן מאמר.
אויב דאס איז אמת, אויב די דאזיקע וועלט דארף זיין דער פאלאץ פונעם אייבערשטן — פארוואס זעט זי נישט אויס אזוי? קוקט ארום זיך. די וועלט איז פול מיט הסתרה. ס'איז שווער צו זען אין איר אלוקות. אמאל זעט זי אויס פונקט פארקערט פונעם רצון פונעם אייבערשטן. אויב דא האט געדארפט זיין די גרעסטע אנטפלעקונג — וואו איז זי?
דער ענטפער פונעם מאמר איז א גרויסער יסוד: וואס מיר זעען איצט איז נישט דער אריגינעלער מצב. אין אנהייב איז דאס ליכט געווען דא בגלוי. נאר עפעס האט זיך צעשטערט אין וועג. און לאמיר דערציילן די געשיכטע — נישט אין באגריפן, נאר ווי א געשיכטע. א געשיכטע אין דריי פרקים.
ערשטער פרק — די הסתרה. אין אנהייב איז אלוקות געווען געפילט אין דער וועלט בגלוי. אבער דעמאלט איז געקומען א חטא — דער ערשטער חטא, חטא עץ הדעת — און ווי דער מדרש זאגט, „נסתלקה השכינה מן הארץ‟. די אנטפלעקטע אנוועזנהייט האט זיך צוריקגעצויגן. און נאך אים זענען געקומען נאך פאלן פון דער מענטשהייט, דור נאך דור, און יעדער האט אוועקגעשטופט דאס ליכט נאך א טריט, ביז ס'איז כמעט אוממעגלעך געווען עס צו זען. דאס איז, אין א גרויסער מאס, דער פרק אין וועלכן מיר אליין לעבן — א וועלט וואו אלוקות איז פארבארגן.
צווייטער פרק — די אומקער. אבער די געשיכטע שטעלט זיך נישט אפ ביים פאל. עס זענען אויפגעשטאנען גרויסע נשמות וואס האבן אנגעהויבן צוריקציען דאס ליכט אראפ. דער מאמר רעכנט אויס א קייט פון צדיקים — זיבן דורות — וואו יעדער האט דערנענטערט די אנטפלעקונג נאך א טריט: אברהם אבינו האט געעפנט, און נאך אים יצחק, יעקב, און אזוי ווייטער, ביז משה רבינו. און משה איז דער וואס האט פארענדיקט דעם מהלך: ער האט אראפגעצויגן אלוקות ביז גאר אונטן ממש, אין א פיזישע וועלט — אין דעם משכן, א הויז וואס כלל ישראל האט געבויט פון האלץ, גאלד און יריעות, און אין וועלכן די שכינה האט גערוט בגלוי.
און דא קומט דער דריטער פרק — און אין אים, די איבערראשונג וואס רירט אונדז אן דירעקט. דער מאמר שטעלט זיך אפ אויף משה און זאגט וועגן אים א פלא'דיקע זאך. זיין גרויסע מעלה איז פארבונדן מיט דעם וואס ער איז געווען דער זיבעטער אין דער קייט. עס איז דא א לשון חז״ל: „כל השביעין חביבין‟ — אלע זיבעטע זענען באליבט. באמערקט דעם דיוק: נישט ווייל דער זיבעטער האט עס אויסגעקליבן, און נישט ווייל ער האט עס פארדינט מיט זיין יגיעה — נאר עצם דאס וואס ער קומט אלס זיבעטער, און זעצט פאר און ענדיקט וואס דער ערשטער האט אנגעהויבן — דאס איז וואס מאכט אים באליבט.
און פארוואס רירט דאס אונדז אן? ווייל דער מאמר זאגט: אויך מיר זענען א זיבעטער דור. זיבן דורות פון אדמו״ר הזקן, דעם גרינדער פון חסידות חב״ד, ביזן רבי'ן. און „כל השביעין חביבין‟ — נישט ווייל מיר האבן געטאן עפעס באזונדערס כדי עס צו פארדינען, נאר ווייל דאס איז די אויפגאבע וואס איז אונדז צוגעפאלן: צו ענדיקן די ארבעט. צו פארענדיקן דאס אראפציען די אלוקות'דיקע אנטפלעקונג ביז אונטן, ביזן סוף, דא אין דער דאזיקער וועלט.
און ווי טוט מען עס בפועל? פארוואס דווקא א וועלט אזוי נידעריק און גשמיות'דיק איז דער ארט וואו דער אייבערשטער וויל וואוינען? און וואס איז די איבערראשנדע זאך וואס געשעט מיט דער וועלט דווקא נאכדעם וואס זי איז געפאלן און פארריכטעט געווארן? — אט די אלע זאכן וועלן מיר עפענען, איינס נאך איינס, אין המשך פון דער סעריע. דערווייל איז גענוג מיר זאלן האלטן אין האנט דעם פאדעם פון דער געשיכטע: דער אייבערשטער האט געוואלט א הויז דא אונטן; דאס הויז איז פארבארגן געווארן; און די אויפגאבע פון די דורות — און אונדזער דור בראש — איז עס צוריקצוברענגען און עס צו פארענדיקן.
וואס דאס מיינט פאר אונדז
איידער מיר סיכום'ן, לאמיר זיך אפשטעלן אויף א פראגע וואס מ'קען נישט ארומגיין: שיין, א טיפער און רירנדיקער געדאנק — אבער וואס ענדערט עס פאר מיר? וואס ענדערט עס אין מיין לעבן, א מאנטיק אינדערפרי?
דער ענטפער איז: עס ענדערט אלץ. ווייל דא ליגט איינער פון די גרעסטע חידושים פון יידישקייט, און בפרט פון תורת החסידות.
אסאך גישות אין דער וועלט לערנען אז כדי צו דערגרייכן קדושה דארף מען אנטלויפן פון דער גשמיות. פארלאזן די וועלט. זיך אפהאקן פון גוף, פון געלט, פון די טאג־טעגלעכע ענינים, און זיך אפזונדערן ערגעץ, גייסטיק און ריין. די גשמיות, לויט דער דאזיקער השקפה, איז דער שונא פונעם גייסט.
דער מאמר לערנט פונקט פארקערט. דער אייבערשטער האט נישט באשאפן די דאזיקע וועלט כדי מיר זאלן פון איר אנטלויפן. ער האט זי באשאפן ווייל דווקא אין איר וויל ער וואוינען. און דערפאר איז דער ציל נישט אנטלויפן פון דער גשמיות — נאר זי מקדש זיין. נישט אנטלויפן פון דער וועלט, נאר פארוואנדלען די וועלט אליין אין א הויז פארן אייבערשטן. און צו דעם דאזיקן „הויז‟ איז דא א נאמען אינעם מאמר: „דירה בתחתונים‟ — אז די אונטערשטע וועלט אליין זאל ווערן א דירה, א וואוינארט, פארן אייבערשטן.
און וואס מיינט דאס בפועל? נעמט א פשוט'ע דוגמא. א הונדערט־דאלערדיקער שטר. פאר זיך אליין איז דאס א שטיקל פאפיר. אבער אויב א מענטש גיט עס אויף צדקה — ווערט דאס פאפיר א כלי פאר קדושה. דאס פאפיר האט זיך נישט געענדערט אפילו א האר. אבער עס האט זיך אנטפלעקט זיין אמת'ער ייעוד.
און אזוי איז די גאנצע וועלט. אייער ביזנעס קען זיין הייליק. דאס הויז קען זיין הייליק. א מאלצייט, א שמועס, און אפילו דער טעלעפאן אין דער האנט — אלע קענען זיך פארוואנדלען פון א כלי פון חול אין א כלי פון קדושה. די וועלט איז נישט קיין מניעה אויפן וועג צו קדושה. זי איז דער רוי־מאטעריאל פון קדושה.
און אין דעם רגע וואס מ'כאפט דאס, קערט זיך עפעס איבער אין דער גאנצער אופן ווי מ'קוקט אויף לעבן. אויב די וועלט איז א מניעה — דעמאלט איז יעדע באגעגעניש מיט איר א סכנה, עפעס פון וואס מ'דארף זיך היטן. אבער אויב די וועלט איז די דירה פונעם אייבערשטן, וואס ווארט נאר מ'זאל זי אנטפלעקן — דעמאלט איז יעדע באגעגעניש מיט דער וועלט אן געלעגנהייט. דאס איז פונקט די עבודה צו וועלכער דער מאמר רופט אונדז, און דאס איז די שליחות פונעם זיבעטן דור.
סיכום און א טיזער צום קומענדיקן שיעור
אט, לאמיר צונויפזאמלען אלץ אין איין האנט.
„באתי לגני‟ תשי״א איז דער מאמר מיט וועלכן דער רבי האט געעפנט זיין נשיאות, אלס א דירעקטער המשך צום לעצטן מאמר פון זיין שווער, דעם רבי הריי״צ. ער איז געגרינדעט אויפן ערשטן פרק פון יענעם מאמר, און איז ארויס אום יו״ד שבט תשי״א.
און דער איין געדאנק וואס האלט אלץ צונויף: „עיקר שכינה בתחתונים היתה‟. דער אייבערשטער האט געוואלט א הויז — א דירה — דווקא דא, אין דער דאזיקער וועלט. די גאנצע געשיכטע איז דער סיפור פון דער הסתרה און דער אומקער: דאס ליכט איז געווען בגלוי, איז פארבארגן געווארן צוליב די חטאים, און איז צוריקגעבראכט געווארן דורך די צדיקים, דור נאך דור. און אונדזער דור, דער זיבעטער, האט באקומען די זכות און די אחריות צו פארענדיקן די ארבעט — צו פארוואנדלען די וועלט אליין אין א דירה פאר אים יתברך.
אין קומענדיקן שיעור וועלן מיר ענדלעך אנהייבן צו עפענען דעם מאמר אליין, ווארט ביי ווארט. מיר וועלן אנהייבן מיט אות א׳, און זיך אפשטעלן אויף די ערשטע שורות: „באתי לגני אחותי כלה — לגני, לגנוני, למקום שהיה עיקרי בתחילה, דעיקר שכינה בתחתונים היתה‟. מיר וועלן זען דעם פינקטלעכן דקדוק פונעם מדרש, און זיך אריינטיפן אין דער גרויסער פראגע: וואס איז בעצם „שכינה‟, און פארוואס דווקא „עיקר שכינה‟.
און אין המשך פונעם וועג וועלן מיר זיך באגעגענען פאמעלעך מיט די איבעריקע באגריפן פון וועלכע דער מאמר איז געוועבט: דירה בתחתונים, אתכפיא ואתהפכא, שטות דקדושה, מסירות נפש, און אויך טיפע באגריפן פון תורת הקבלה. דערשרעקט זיך נישט פון די ווערטער — יעדער איינער וועט דערקלערט ווערן אין זיין צייט, טריט נאך טריט.
א דאנק וואס איר האט געלערנט מיט אונדז. מיר זעען זיך אין קומענדיקן שיעור.